شیمی برای زندگی

دیسپروزیم عنصر شیمیایی است که با نشان Dy و عدد اتمی 66 در جدول تناوبی قرار دارد.

خصوصیات قابل توجه

دیسپروزیم عنصر خاکی کمیابی است که دارای رنگ نقره ای درخشان و در حرارت اطاق نسبتا" پایدار است اما به سرعت در اسیدهای معدنی رقیق یا غلیظ حل شده و هیدروژن آزاد می کند.این عنصر به قدری نرم است که با چاقو بریده شده و اگر زیاد گرم نشود بدون جرقه تراشیده می شود. ویژگیهای دیسپروزیم حتی با مقادیر بسیار کمی ناخالصی تحت تاثیر قرار می گیرد.

کاربردها

از دیسپروزیم به همراه وانادیم و عناصر دیگر در ساخت مواد لیزر استفاده می شود؛ قابلیت جذب بالای نوترون حرارتی و نیز نقطه ذوبش ،موجب کاربرد آن در میله های کنترل اتمی شده. ازاکسید دیسپروزیم ( نام دیگر آن dysprosia است) به همراه ترکیبات چسبناک نیکل که در بمباران طولانی مدت نوترون بی هیچ افزایش یا کاهشی به آسانی نوترون جذب می کنند، درمیله های خنک کننده موجود در رآکتورهای اتمی استفاده می شود.Chalcogenide های کادمیم- دیسپروزیم منابع اشعه مادون قرمز برای مطالعه واکنشهای شیمیایی هستند؛ علاوه بر آن از دیسپروزیم در تولید لوحهای فشرده (CD) استفاده می گردد.

تاریخچه

شیمیدان فرانسوی Paul Emile Lecoq de Boisbaudran در سال 1886 در پاریس برای اولین بار دیسپروزیم را شناسایی نمود اما تا قبل ازابداع روشهای تبادل یونی و کاهش فلزنگاری در دهه 60، این عنصر به شکل نسبتا" خالص بدست نیامده بود.نام دیسپوزیم از واژه یونانی dysprositos به معنی" مشکل بدست آمدن" گرفته شده است.
هیچگونه ویژگی بیولوژیکی برای دیسپروزیم شناخته نشده است.

پیدایش

دیسپوزیم هرگز بصورت عنصری آزاد دیده نشده اما اغلب به همراه اربیم و هولمیم یا سایر عناصر خاکی کمیاب در بسیاری از کانیها از جمله xenotime ، fergusonite ، gadolinite ، euxenite ، polycrase ، blomstrandine ، monazite ، bastnasite یافت می شود.

ترکیبات

ترکیبات دیسپوزیم عبارتند از:

• فلورایدها
  • DyF₃
• کلریدهــا
  • DyCl₂
• برومیدها
  • DyBr₂
  • DyBr₃
• یدیدها
  • DyI₂
  • DyI₃
• اکسیدهـا
  • Dy₂O₃
• سولفیدها
  • Dy₂S₃
• نیتریدهـا
  • DyN

ایزوتوپها

دیسپوزیم بصورت طبیعی دارای 7 ایزوتوپ پایدار 156Dy, 158-Dy, 160-Dy, 161-Dy, 162-Dy, 163-Dy and 164-Dy, with 164-Dy می باشد که فراوان ترین آنها Dy-164 است( فراوانی طبیعی 18/28%).برای این عنصر 28 رادیوایزوتوپ شناخته شده که پایدارترین آنها Dy-154 با نیمه عمر E+6 0،3 سال ، Dy-159 با نیمه عمر 144،4 روز و Dy-166 با نیمه عمر 81،6 ساعت می باشد.بقیه ایزوتوپهای رادیواکتیو این عنصر نیمه عمری کمتر از 10 ساعت دارند که نیمه عمر اکثر آنها کمتر از 30 ثانیه است.همچنین دیسپوزیم دارای 5 حالت برانگیخته بوده که پایدارتریــــــــــنشان 165m-Dy با نیمه عمر 1.257 دقیقه ، 147m-Dy با نیمه عمر 55.7 ثانیه و 145m-Dy با نیمه عمر 13.6 ثانیه می باشد.
حالت فروپاشی اصلی قبل از فراوان ترین ایزوتوپ پایدار 164-Dy ،جذب الکترون و روش اولیه بعد از آن فروپاشی کاهش بتا می باشد. محصولات فروپاشی اولیه قبل از Dy-164 ، ایزوتوپهای عنصر Tb ( تربیم) و محصول اولیه بعد، ایزوتوپهای عنصر Ho ( هولمیم) هستند.

اثرات دیسپروزیم بر روی سلامتی
دیسپروزیم یکی از عناصر شیمیایی کمیاب است که در وسایل خانه مانند تلویزیون رنگی، لامپهای فلورسنت، لامپهای ذخیره انرژِی و شیشه به کار می رود. کلیه عناصر شیمیایی نادر ویژگیهای نسبتا مشابهی دارند.
دیسپروزیم به ندرت و به مقدار کم در طبیعت یافت می شود. دیسپروزیم تنها در دو نوع کانسار یافت می شود. با توجه به این که دیسپروزیم برای تولید کاتالیزورها و صیقل دادن شیشه مناسب است، کاربردهای آن در حال افزایش است.
وجود دیسپروزیم در محیط کار خطرناک است زیرا گاز آن با هوا استنشاق می شود و باعث انسداد ریه می شود به ویژه اگر برای مدتی طولانی مورد استنشاق شود. به علاوه دیسپروزیم باعث ایجاد سرطان در انسان می شود و استنشاق آن احتمال بروز سرطان را افزایش می دهد. در نهایت وقتی در بدن انسان تجمع یابد، برای کبد خطرناک است.